Mantelzorg is geen onuitputtelijke bron 

Door groeiende zorgbehoeften en tekorten aan personeel en financiën staat de ouderenzorg onder druk. Om de zorg toegankelijk te houden, zet de overheid in op langer thuis wonen, de ontwikkeling van zorgzame buurten en de inzet van familie, vrienden en buren bij zorgtaken. Mantelzorg is waardevol, maar mag geen vanzelfsprekende oplossing worden voor de tekorten in de professionele zorg, schrijft  dr. Josanne Huijg (uitvoerend directeur van en onderzoeker bij Leyden Academy on Vitality & Ageing):  Op de Dag van de Mantelzorg, dinsdag 10 november, is het tijd om verder te kijken dan waardering alleen. Wie op mantelzorg rekent, moet ook zorgen dat mantelzorgers het kunnen volhouden.

Mooi, waardevol en zwaar

Een partner die ziek wordt. Een moeder die steeds vaker hulp nodig heeft. Een vader die niet meer zelfstandig naar de dokter kan. Voor veel mensen begint mantelzorg niet met een bewuste keuze, maar met een situatie die zich aandient. Je helpt omdat je van iemand houdt, omdat je je verantwoordelijk voelt of omdat er op dat moment niemand anders is. Dat is mooi en waardevol, maar kan ook zwaar zijn. De zorg komt vaak bovenop werk, gezin en huishouden. Tijd voor sport, hobby’s, sociale contacten en andere dingen komt daardoor soms in het gedrang.

De cijfers liegen er niet om

Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) geven ruim 5,5 miljoen Nederlanders mantelzorg. Dat is bijna vier op de tien volwassenen. Bijna drie miljoen mantelzorgers hebben een intensieve zorgtaak: ze helpen meer dan acht uur per week en/of voeren de regie over de zorgsituatie. Ongeveer 80% van de mantelzorgers heeft een baan, waarvan een deel minder moet gaan werken of zelfs helemaal stopt. Vrouwen geven vaker en intensievere mantelzorg dan mannen, en 1 op de 4 zorgprofessionals heeft ook mantelzorgtaken. Van alle mantelzorgers voelt 11% zich ernstig belast.

Bereidheid is nog geen beschikbare tijd

Bereid zijn om voor een ander te zorgen, betekent niet automatisch dat je dat ook kunt. Veel mantelzorgers combineren hun zorgtaken met betaald werk, een gezin en andere verantwoordelijkheden. De mogelijkheden om mantelzorg te geven, verschillen bovendien sterk. Wie gezond is, flexibel kan werken en een ruim sociaal netwerk heeft, kan gemakkelijker bijspringen dan iemand met een kwetsbare gezondheid, een laag inkomen of weinig ruimte om het werk aan te passen. En wie al intensief voor een partner of kind zorgt, heeft mogelijk geen ruimte om meer te doen. Langdurige mantelzorg kan bovendien ten koste gaan van werk, sociale contacten en de eigen gezondheid.

Wie zorgt er voor de mantelzorger?

Mantelzorg is niet alleen een privékwestie. Het raakt aan de manier waarop we werk, zorg en verantwoordelijkheid in onze samenleving organiseren. En aan de vraag wie de lasten draagt als iemand langdurig hulp nodig heeft. De ondersteuning van mantelzorgers is bovendien niet altijd goed geregeld. Mantelzorgers moeten zelf uitzoeken welke hulp beschikbaar is, verschillende loketten benaderen en soms lang wachten op ondersteuning.

Er is behoefte aan professionele zorg die goed met mantelzorgers samenwerkt, aan vervangende zorg om tijdelijk op adem te komen en aan praktische en mentale ondersteuning. Ook werkgevers kunnen een belangrijke rol spelen, bijvoorbeeld met flexibele werktijden, begrip voor de situatie en mogelijkheden om verlof op te nemen. 

Van zorgen voor elkaar naar zorgen mét elkaar

Het SCP doet concrete voorstellen om mantelzorgers beter te ondersteunen. Denk aan landelijke mantelzorgondersteuning, aan zorgplannen met afspraken over de rol en draagkracht van mantelzorgers en aan uitbreiding van betaald mantelzorgverlof. Ook buurtverbinders en initiatieven die mensen met elkaar in contact brengen, kunnen verschil maken. De rode draad is helder: de verantwoordelijkheid voor goede zorg mag niet bij individuele mantelzorgers terechtkomen. Overheid, gemeenten, zorgorganisaties en werkgevers hebben hierin allemaal een rol. Het vraagt om een andere manier van denken, om structurele afspraken en investeringen, en niet alleen om goede bedoelingen. Mantelzorg is geen gratis alternatief voor professionele zorg en het sociale netwerk is geen vanzelfsprekende reserve waarop we altijd kunnen terugvallen.

Laten we niet alleen vragen wie er voor een ander kan zorgen, maar ook wat daarvoor nodig is. Zorgzaamheid is van onschatbare waarde, maar geen onuitputtelijke voorraad die we naar behoefte kunnen aanspreken. Juist daarom mogen we haar niet als vanzelfsprekend beschouwen!

 Dr. Josanne Huijg
Uitvoerend directeur van en onderzoeker bij Leyden Academy on Vitality & Ageing

 

Bronnen