Oplichters bedenken steeds wat nieuws

Nooit had oud-politiemedewerker Hanneke (75) verwacht dat juist zíj slachtoffer zou worden van oplichting. Toch gebeurde het. Hoe kan het dat iemand binnen een paar minuten compleet wordt meegesleurd in het verhaal van een crimineel? Dat is de vraag in een reconstructie in Trouw.

Wat Hanneke overkwam, past in een patroon, zegt in Trouw een sociaal- psycholoog, gespecialiseerd in cyberveiligheid. De methode leunt duidelijk op één belangrijk kernelement. “De oplichter wil het slachtoffer altijd in een bepaalde emotionele staat krijgen. Het maakt eigenlijk niet uit welke emotie dat is. Want zodra mensen een heftige emotie ervaren, handelen ze minder rationeel.” “Het is daarbij voor de oplichter essentieel dat het slachtoffer geen contact zoekt met een buitenstaander, een familielid bijvoorbeeld. Die heeft minder last van die emotie en kan het stressgevoel wegnemen.”

Ga even rustig zitten

De oplichters zijn ontzettend gewiekst, benadrukt de sociaal-psycholoog in Trouw. “Het zijn ondertussen een soort psychologen geworden.” Ze weten bijvoorbeeld dat het de ene keer goed werkt om een gevoel van urgentie aan te jagen. Een andere keer is geruststellen effectiever. ‘Ga even rustig zitten, neem een glaasje water’, zeggen ze dan.”

Wijkagent voor dichte deur

Een wijkagent vertelt in Trouw vaak te zien dat oudere slachtoffers zich achteraf maar weinig herinneren van de oplichting. Hij gaat sinds een half jaar bij wijze van nazorg samen met een collega bij slachtoffers van oplichting langs, en probeert onder andere de schaamte weg te nemen. Slachtoffers zijn zo wantrouwend dat hij geregeld voor een dichte deur staat.

Deepfakes en stemvervorming

De sociaal-psycholoog vreest in Trouw dat de opkomst van AI voor geavanceerdere oplichtingstechnieken gaat zorgen, bijvoorbeeld deepfakes. “Ook zie ik dat criminelen anticiperen op waar media voor waarschuwen. Als een methode aandacht krijgt, bedenken ze wat nieuws.” “Het heeft daarom weinig zin om mensen te waarschuwen voor een specifieke vorm van oplichting. Beter is om ze voor te lichten over het patroon: zoekt iemand contact met je en heeft diegene een boodschap die bij jou emotie oproept? Verbreek dan dat contact en handel zelf, bel bijvoorbeeld zelf de bank.”